• Rachunkowość budżetowa bez tajemnic
• Budżet
• Finanse z odpowiedzialnością
• Przepisy prawne i orzecznictwo
• Jednostki finansów publicznych
• Prawo zamówień publicznych
• Finanse samorządowe
• Finanse pod kontrolą
• Fundusze unijne
• Dotacje ze środków publicznych
• Daniny publiczne
• Dobre książki

Jak przygotować unijny projekt wodno-kanalizacyjny

Przygotowanie projektów dotyczących modernizacji, rozbudowy czy w ogóle stworzenia systemu wodno-kanalizacyjnego w naszych wioskach, miastach czy powiatach to nie lada wyzwanie stawiane przed władzami lokalnymi. W połączeniu z trudem, jaki niesie ze sobą realizacja projektu współfinansowanego z funduszy unijnych: Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Funduszu Spójności czy Europejskiego Funduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, przedsięwzięcia te niejednokrotnie mogą okazać się skomplikowanymi.

Źle zaplanowany i przygotowany projekt potęguje problemy, które w trakcie jego realizacji narastają, zgodnie z efektem śniegowej kuli, zaś zarządzanie takim wielomiesięcznym projektem bazuje głównie na gaszeniu pożarów. Dlatego warto zastanowić się, jak powinno wyglądać przygotowanie wzorowego projektu budowy nowej oczyszczalni ścieków, czy modernizacji sieci kanalizacyjnej. Oczywiście warto jest skorzystać z wiedzy specjalisty - zewnętrznego konsultanta, który zoptymalizuje proces przygotowania projektu do wdrożenia, jednak znaczna liczba podmiotów decyduje się na realizację projektu w ramach własnego zespołu zadaniowego. Spróbujmy wskazać najistotniejsze aspekty, które uwzględnione w przygotowaniach zapewne zbliżą nasz projekt do sukcesu.

Należy tu również podkreślić, że to nie jest proces krótki, często kilku-, kilkunastomiesięczny. Mimo iż doświadczenie w realizacji projektów współfinansowanych mamy już od czasu funduszy przedakcesyjnych, profesjonalne projektowanie i przygotowywanie przedsięwzięć to wciąż zaniedbywany i skracany do granic możliwości etap realizacji projektu.

Najpierw zespół zadaniowy

Ale po kolei. Pierwszym krokiem powinno być jednoznaczne określenie problemu, który chcemy rozwiązać. W ramach krótkiego warsztatu zespół zadaniowy, w którego skład wejdą przedstawiciele różnych komórek zaangażowanych w realizację przedsięwzięcia powinien wskazać najistotniejsze problemy z zakresu gospodarki wodno-ściekowej, które dotyczą społeczności lokalnej. Zespół może przykładowo składać się z przedstawicieli wydziału inwestycji, gospodarki komunalnej, zamówień publicznych, wydziału finansowo-księgowego, urbanistyki i architektury oraz zarządu gminy. Trzeba wiedzieć czy naszym problemem jest całkowity brak systemu kanalizacyjnego, czy też mamy zbyt niski poziom skanalizowania, czy też problemem jest nieefektywnie funkcjonująca oczyszczalnia ścieków, bądź jej brak - co powoduje, że mieszkańcy gminy, powiatu, aglomeracji żyją na niższym poziomie cywilizacyjnym niż w innych regionach kraju. To właśnie przedstawiciele samorządu znają największe bolączki i braki w infrastrukturze i to właśnie na ich barkach spoczywa odpowiedzialność za poprawę jakości życia mieszkańców. I dlatego są w stanie najlepiej określić kluczowe problemy, które muszą być rozwiązane w pierwszej kolejności.

Gdy znamy już nasze potrzeby, kolejnym naturalnym krokiem planowania projektowego jest sprecyzowanie pożądanych rezultatów, czyli tego, co chcemy osiągnąć. W przypadku projektów dotyczących gospodarki wodnej i kanalizacyjnej mówimy o tzw. efekcie ekologicznym. Wspólnie precyzujemy czy naszym celem jest wybudowanie kilku kilometrów nowych sieci kanalizacyjnych, a przez to przyłączenie określonej liczby osób do systemu ściekowego i w konsekwencji zmniejszenie ładunku zanieczyszczeń, które przedostają się do gleby, wody i powietrza, czy też celem jest modernizacja istniejącej sieci i przykładowo budowa nowej oczyszczalni ścieków, która pozwoli nam na poprawę efektywności funkcjonowania, obniżenie kosztów funkcjonowania oraz spełnienie obowiązujących norm w zakresie oczyszczania ścieków. Właśnie ów efekt ekologiczny, czyli korzyści, które chcemy osiągnąć, stanowią klucz do sukcesu w przypadku ubiegania się o wsparcie z funduszy unijnych na ochronę środowiska.

Ocena oddziaływania na środowisko

Kolejne kroki nie powinny już przerażać doświadczonego urzędnika czy członka zespołu realizującego projekt - mowa o planowaniu inwestycyjnym i pozyskaniu dokumentacji. Mając dokładnie sprecyzowane cele i rezultaty jesteśmy w stanie określić jego zakres, parametry techniczne i rozwiązania technologiczne.

Kwestia opracowania dokumentacji projektowej - budowlanej, wykonawczej, branżowej czy kosztorysów przerzucana jest zazwyczaj na podmioty zewnętrzne - specjalistyczne biura projektowe, które mimo swojego doświadczenia i wiedzy powinny ściśle współpracować z podmiotem odpowiedzialnym za projekt. W oparciu o przygotowaną dokumentację możemy rozpocząć procedury związane z pozyskaniem wszystkich decyzji administracyjnych (decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach realizacji przedsięwzięcia, pozwolenia na budowę itp.) umożliwiających rzeczowe rozpoczęcie inwestycji zgodnie z literą prawa.

I tutaj może pojawić się jednak bariera hamująca nieco nasz zapał. Dla wielu samorządów realizujących projekty wodno-kanalizacyjne i nie tylko, przeszkodą nie do pokonania okazała się być zmiana prawodawstwa, a właściwie jego dostosowanie do należytego transponowania dyrektyw w zakresie oceny oddziaływania na środowisko. W dniu 15 listopada 2008 roku weszła w życie Ustawa z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. Nr 199, poz. 1227). Uwzględnia ona nadrzędne dyrektywy, czyli Dyrektywę OOS (85/337/EEC) oraz Dyrektywę siedliskową (92/43/EC).

Nasze błędy wynikają z rutyny i powtarzalności. Nowa procedura powinna uwzględniać wszystkie elementy przewidziane w prawodawstwie, m.in. screening, scoping. Szczególnie ważną rolę odgrywają tutaj konsultacje społeczne, które powinny być uwzględnione na każdym etapie procesu decyzyjnego, zaś u nas są marginalizowane, aby nie powiedzieć pomijane. Ponadto wiele wydawanych decyzji administracyjnych okazuje się mieć istotne wady. Przyzwyczailiśmy się, że decyzja organu administracyjnego jest dla nas wyrocznią, jednakże jeżeli nie jest ona wystarczająco uzasadniona, nie jest warunkiem koniecznym i wystarczającym do uznania przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko za poprawną i pełną w świetle dyrektyw wspólnotowych.

Moment projektowania naszego przedsięwzięcia i realizacji procedur administracyjnych jest przysłowiowym ostatnim dzwonkiem, aby przygotować i skompletować jeden z najważniejszych czynników decydujących o powodzeniu całego projektu - zespół realizujący projekt. To właśnie ludzie, ich wiedza, kompetencje i doświadczenie są gwarantem tego, że inwestycja przeprowadzona będzie sprawnie, terminowo i z pożądanym sukcesem. Zespół realizujący projekt powinien być obecny w procesie kreowania przedsięwzięcia, co pozwoli mu sprawniej je realizować. Zespół realizujący powinien być interdyscyplinarny i łączyć w sobie specjalistów ds. technicznych, finansowych, prawnych i środowiskowych. Niestety, do zespołów realizujących projekty niejednokrotnie trafiają osoby nieprzygotowane, jedynie z wiedzą teoretyczną.

Normą jest również szybka fluktuacja kadr bądź przydzielanie zadań w projekcie osobom, które w ramach obowiązującego zakresu obowiązków są w stanie uczestniczyć w przedsięwzięciu jedynie z doskoku. Trzeba, żeby gminy, powiaty czy pozostałe podmioty zdały sobie sprawę, że dobry zespół jest równie ważny w realizacji projektów współfinansowanych, jak na przykład przestrzeganie procedur przetargowych czy wybrana technologia wykonawcza, a sprawdzony zespół stanie się bazą dla realizacji innych rozwojowych przedsięwzięć.

Montaż finansowy, czyli skąd kasa

Przygotowanie projektu wodno-kanalizacyjnego nie może obyć się bez drażliwego zagadnienia, jakim są koszty, budżet i finansowanie. Gdy oszacowaliśmy wszystkie wydatki konieczne do budowy kanalizacji, modernizacji oczyszczalni ścieków, czy uruchomienia nowej stacji uzdatniania wody, zweryfikowaliśmy koszty związane z zarządzaniem, promocją przedsięwzięcia, nadzorem inwestorskim, koniecznym wykupem gruntów oraz wszystkimi innymi wydatkami czyniącymi inwestycję wykonalną, należy określić tzw. montaż finansowy, czyli wskazać wszystkie źródła, z których nasz projekt będzie realizowany. W przypadku projektów współfinansowanych część wydatków pokrywana jest dotacją. Aplikując o wsparcie w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013 (Fundusz Spójności), regionalnych programów operacyjnych w województwach (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego) czy Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Europejski Fundusz Rolny na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich) możemy liczyć na odpowiednio 85 i 75 proc. poziom dofinansowania. Tutaj jednak czai się pułapka.

Podany w dokumentach programowych poziom współfinansowania jest poziomem maksymalnym. Należy uwzględnić jeszcze mechanizm luki finansowej. Projekty dotyczące gospodarki wodno-ściekowej są przedsięwzięciami generującymi dochód - w rozumieniu art. 55 ust. 1 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 z 11 lipca 2006 r. ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1260/1999) - ponieważ od użytkowników systemu pobierane są opłaty za dostarczanie wody i odbiór ścieków. Dlatego poziom współfinansowania kształtuje się zazwyczaj na poziomie 60-70 proc.

Pozostałe środki należy zabezpieczyć w budżecie wnioskodawcy, albo pozyskać z innych źródeł, np. komercyjnych (kredyt bankowy). Tym samym montaż finansowy jest przedsięwzięciem skomplikowanym i powinien zajmować ważne miejsce w procesie przygotowania inwestycji. Pozostając w tematyce „pieniądze" należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden element, który na etapie realizacji może spędzać sen z powiek niejednemu prezydentowi, burmistrzowi i wójtowi, a mianowicie wzrost kosztów realizacji przedsięwzięcia.

Nasze projekty funkcjonują w otoczeniu rynkowym, ceny materiałów i robót budowlanych raz są wyższe, raz niższe, różne są również rozstrzygnięcia zamówień publicznych - niejednokrotnie oferty złożone w przetargach przekraczają budżet czy możliwości zamawiającego i powstaje sytuacja patowa. Dodatkowo od momentu, kiedy planujemy i szacujemy koszty przedsięwzięcia, do czasu wbicia przysłowiowej łopaty mija krótszy bądź dłuższy okres, co zwiększa zagrożenie wzrostu cen. Umowa o dofinansowanie nie pozwala na zwiększenie zaangażowania środków unijnych w projekt powyżej kwoty, o którą się ubiegaliśmy. Gdy następuje wzrost cen, beneficjent musi szukać dodatkowych źródeł niezbędnych do zakończenia projektu na własną rękę - najczęściej w swoim budżecie i to poprzez ograniczenie innych inwestycji. Dlatego warto wykorzystać narzędzie umożliwiające uniknięcie takich blokujących sytuacji - rezerwę na nieprzewidziane wydatki. Na etapie planowania zespół realizacyjny winien uwzględnić ten bufor w budżecie, zapewniając płynną i bezproblemową realizację projektu wodno-kanalizacyjnego.

Trwałość projektu przez 5 lat

Ostatnim, lecz nie mniej ważnym krokiem w przygotowaniu inwestycji polegającej na uporządkowaniu bądź stworzeniu gospodarki wodno-ściekowej na danym obszarze, jest rozważenie jego finału, czyli znalezienie odpowiedzi na pytanie: kto będzie utrzymywał i zarządzał tym, co wybudujemy, zmodernizujemy, czy usprawnimy? Zespół realizacyjny musi planując projekt pomyśleć, jak on będzie funkcjonował po jego zakończeniu.

Projekt współfinansowany z UE musi wykazywać trwałość, czyli rezultaty, które osiągniemy (liczba osób korzystających z sieci wodno-kanalizacyjnej, parametry czystości wody i ścieków) muszą zostać utrzymane przez okres minimum 5 lat. Nie po to realizujemy tak skomplikowane przedsięwzięcia i angażujemy środki rzędu milionów euro, aby po dwóch latach zamykać oczyszczalnie lub przerzucać koszty ich funkcjonowania na mieszkańców.

Powyżej opisaliśmy krótko ścieżkę planowania idealnego projektu wodno-kanalizacyjnego. Im bliżej naszemu przedsięwzięciu do tego schematu, tym większe szanse na pozyskanie współfinansowania i końcowy sukces. Nie należy lekceważyć roli przygotowania projektu, bo to właśnie dobre planowanie daje mandat do realizacji dalszych etapów.

Dyrektor Działu Projektów Rozwojowych w Collect Consulting, doradca dla sektorów publicznego i prywatnego w zakresie pozyskiwania finansowania zewnętrznego.