• Rachunkowość budżetowa bez tajemnic
• Rozmowa miesiąca
• Budżet samorządów
• Finanse z odpowiedzialnością
• Przepisy prawne i orzecznictwo
• Jednostki finansów publicznych
• Prawo zamówień publicznych
• Finanse samorządowe
• Finanse pod kontrolą
• Fundusze unijne
• Dotacje ze środków publicznych
• Daniny publiczne
• Dobre książki

Kiedy następuje przedawnienie naruszenia dyscypliny finansów publicznych?

Dokonanie wydatku ze środków publicznych bez upoważnienia, niezgodne z prawem umorzenie należności przypadających jednostce sektora finansów publicznych, wykorzystanie dotacji niegodnie z przeznaczeniem, opóźnienia w płaceniu składek na ubezpieczenia społeczne, wadliwe udzielenie zamówienia publicznego, wykazanie w sprawozdaniu budżetowym danych niezgodnych z danymi wynikającymi z ewidencji księgowej¹ skutkują wszczęciem i prowadzeniem postępowania w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych, mającym doprowadzić do ukarania sprawcy i przywrócenia ładu w finansach publicznych. Ukaranie może jednak nastąpić w ściśle określonych ramach czasowych. Jeżeli organy powołane do egzekwowania odpowiedzialności nie ujawnią i nie osądzą deliktu finansowego w tym ustawowo określonym czasie, następuje przedawnienie karalności naruszenia dyscypliny finansów publicznych, uwalniające sprawcę od odpowiedzialności.

Przedawnienie polega na ustawowej rezygnacji z karania lub wykonania kary w związku z upływem znacznego czasu². Rezygnacja ta wynika z różnych przyczyn. Upływ czasu osłabia wychowawcze działanie kary na sprawcę naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Z upływem czasu zaciera się potępienie naruszenia finansowej dyscypliny, słabnie żądanie kary, narasta tendencja do przebaczenia i puszczenia w niepamięć. Coraz trudniejsze staje się ustalenie wszystkich okoliczności faktycznych naruszenia dyscypliny, pojawiają się przeszkody w dotarciu do źródeł i środków dowodowych, np. w wyniku zniszczenia lub zagubienia dokumentacji albo zacierania się zdarzenia w pamięci ewentualnych świadków. W konsekwencji zwiększa się ryzyko błędu w przypisaniu odpowiedzialności.

Ustawa przewiduje następujące rodzaje przedawnień:

• przedawnienie karalności naruszenia dyscypliny finansów publicznych (art. 38 u.o.n.d.f.p.);
• przedawnienie wykonania kary z dyscypliny finansów publicznych (art. 39 u.o.n.d.f.p.);
• przedawnienie stwierdzenia nieważności prawomocnego postanowienia lub orzeczenia (art. 160 u.o.n.d.f.p.);
• przedawnienie wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem lub postanowieniem (art. 166 u.o.n.d.f.p.).

Terminy przedawnienia karalności

Przedawnienie karalności oznacza upływ czasu, po którym sprawca naruszenia nie może być ukarany za popełniony czyn. Dla wszystkich naruszeń dyscypliny finansów publicznych przedawnienie karalności naruszenia dyscypliny finansów publicznych wynosi trzy lata od czasu jego popełnienia (art. 38 ust. 1 u.o.n.d.f.p.).

Termin przedawnienia karalności liczony jest od daty popełnienia naruszenia. Naruszenie dyscypliny finansów publicznych uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany. Dla naruszeń dyscypliny finansowej polegających na działaniu, początkiem biegu terminu przedawnienia jest dzień, w którym doszło do karalnego działania (np. data podpisania umowy w sprawie udzielenia zamówienia publicznego - art. 17 u.o.n.d.f.p., data podpisania sprawozdania budżetowego, w którym wykazano dane niezgodne z danymi wynikającymi z ewidencji księgowej - art. 18 pkt 2 u.o.n.d.f.p.). Termin przedawnienia karalności naruszeń dyscypliny finansowej popełnionych przez zaniechanie rozpoczyna swój bieg od dnia następnego po dniu, w którym zgodnie z przepisami prawa należało dokonać zaniechanego działania³.

Ogólny trzyletni termin przedawnienia karalności naruszenia dyscypliny finansów publicznych ulega wydłużeniu o kolejne dwa lata, jeżeli w tym okresie zostało wszczęte postępowanie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Dodatkowy dwuletni termin jest terminem bezwzględnym i nie może zostać przekroczony. Jeżeli postępowanie zostało wszczęte po trzech latach od popełnienia naruszenia dyscypliny finansów publicznych „ustała karalność z mocy prawa i postępowanie w tej części winno być umorzone"⁴.

Kolejne modyfikacje dotyczą postępowań szczególnych. Karalność naruszenia dyscypliny finansowej ustaje z upływem dwóch lat od dnia:

• stwierdzenia nieważności prawomocnego postanowienia lub orzeczenia komisji orzekającej (art. 38 ust. 2 u.o.n.d.f.p.),
• uchylenia prawomocnego postanowienia lub orzeczenia (art. 38 ust. 3 u.o.n.d.f.p.);
• wydania postanowienia o wznowieniu postępowania w razie wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem lub orzeczeniem (art. 38 ust. 4 u.o.n.d.f.p.).

Skutki przedawnienia

Uchylenie karalności deliktu finansowego na skutek przedawnienia jest bezwzględne i następuje z mocy samego prawa. Upływ ustawowo określonych terminów wyklucza wszczęcie i prowadzenie postępowania o naruszenie dyscypliny finansów publicznych. W jednym z wydanych orzeczeń GKO podkreśliła, że okoliczności wyłączające orzekanie na podstawie tej ustawy uwzględnia się z urzędu w każdym stadium postępowania. W razie stwierdzenia po wszczęciu postępowania okoliczności wyłączających orzekanie, Komisja orzekająca jest zobowiązana wydać postanowienie o umorzeniu postępowania, a jeżeli rozpoczęto już postępowanie dowodowe - orzeczenie o umorzeniu⁵.

Umorzenie postępowania w sprawie o naruszenie dyscypliny finansów publicznych z powodu przedawnienia nastąpić może w każdej fazie postępowania⁶, począwszy od postępowania wyjaśniającego przez rzecznika dyscypliny finansów publicznych, przez komisję orzekającą pierwszej instancji, postępowania odwoławczego prowadzonego przez Główną Komisję Orzekającą, postępowania sądowo-administracyjnego przed wojewódzkim sądem administracyjnym, a także postępowania przed NSA. Przedawnienie może również nastąpić na etapie egzekucji kary za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

1. Pełen katalog naruszeń dyscypliny finansów publicznych zawarty jest w art. 5-18 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2005 r. Nr 14, poz. 114 z późn. zm., dalej „u.o.n.d.f.p.").
2.  Por. I. Andrzejew, Polskie prawo karne w zarysie, Warszawa 1989, s. 316.
3.  L. Lipiec-Warzecha, Odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Komentarz, Warszawa 2008,
4.  Orzeczenie GKO z dnia 5 czerwca 2003 r., DF/GKO/Odw.-140/177/2002, LEX nr 80096.
5.  Orzeczenie GKO z dnia 27 września 2004 r., DF/GKO/Odw.-51/74/2004/703, LEX nr 141932.
6.  „Nie można rozdzielić orzekania o karze od orzekania o winie, gdyż jedno z drugim pozostaje w nierozerwalnym związku" (wyrok NSA z dnia 10 grudnia 1999 r., III SA 109/99,niepubl.).

Ludmiła Lipiec-Warzecha jest radcą prawnym, wykładowcą, autorką kilkudziesięciu publikacji, przede wszystkim z zakresu finansów publicznych, w tym: Komentarza do ustawy z 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (SIP Lex 2008), Komentarza do ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Wolters Kluwer 2008), Komentarza do ustawy o koncesji na roboty budowlane lub usługi  (SIP Lex 2009) oraz Komentarza do ustawy o obligacjach (Wolters Kluwer 2010).